Sekrety z życia ptaków i zwierząt na polsko-ukraińskim pograniczu

Sekrety z życia ptaków i zwierząt na polsko-ukraińskim pograniczu

06.07.2026

Na mokradłach prężą się i stroszą pióra żurawie, a towarzyszy temu donośny klangor. Zdarzyło się, że wśród drzew przebiegł biały daniel. Takie umaszczenie to rzadkość! Podobno spotkanie białego daniela oznacza szczęście w życiu. A to wszystko uchwyciły kamery – filmów odkrywających sekrety z życia ptaków i innych zwierząt jest znacznie więcej, a powstają dzięki projektowi CBBC, realizowanemu w ramach Programu.

Tajemnice przyrody tropią przyrodnicy z Narwiańskiego Parku Narodowego. Mają ułatwione zadanie dzięki fotopułapkom i kamerom noktowizyjnym kupionym specjalnie do monitoringu ptaków i drapieżników zamieszkujących park.

Oj, dzieje się tam – śmieje się dr Mikołaj Pruszyński, który nadzoruje monitoring. – Współczesne rozwiązania techniczne znacznie ułatwiły naszą pracę.

I wspomina, jak wyglądała ich praca wiele lat temu. Pracownik parku wychodził w teren uzbrojony jedynie w lornetkę, ukrywał się w zaroślach i obserwował. Jeśli nawet udało mu się wytropić ptaka, ten często szybko płoszył się i odfruwał, zanim przyrodnik zdążył zidentyfikować, co to za gatunek. Teraz mieszkańcy parku żyją pod okiem kamer, a nagrania przechowywane są na serwerach, dzięki czemu można do nich w razie potrzeby wrócić. Fotopułapki prowadzą monitoring przez całą dobę, a pozyskiwane dane są precyzyjne.

Żeby chronić ptaki, trzeba je najpierw poznać

Obserwowany świat jest fascynujący – zarówno ptaków, jak i zwierząt. Czasem oko kamery złapie czającego się borsuka. Zwierzę nerwowo rozgląda się na boki, bada teren, po czym czmycha. Innym razem widać łoszaka pijącego łapczywie mleko matki bądź stawiającego nieporadne pierwsze kroki. Bywa też, że fotopułapka zarejestruje ptaki, takie jak wspomniane żurawie. Co ciekawsze filmy są publikowane w mediach społecznościowych parku i cieszą się ogromnym powodzeniem. Nagrania są doskonałym sposobem na promocję parku i projektu, ale przede wszystkim dostarczają cennych informacji przyrodniczych.

Żeby móc wyciągać wnioski i planować działania ochronne, trzeba najpierw wiedzieć, jakie ptaki występują na terenie parku, w jakich miejscach, dlaczego tam, a nie gdzie indziej. Zależy nam na ciągłym, całorocznym monitoringu. Skupiamy się na ptakach wodno-błotnych, żyjących na mokradłach czy torfowiskach, bo taki przede wszystkim jest teren naszego parku – wyjaśnia Grzegorz Piekarski, dyrektor Narwiańskiego Parku Narodowego.

Co ważne, monitoring to nie tylko inwentaryzacja, lecz także obserwacja zachowań zwierząt.

Ptaki są wskaźnikiem zmian zachodzących w środowisku. Wiedząc, jakie gatunki i w jakich ilościach występują w danym miejscu, pozyskujemy dużą wiedzę o jakości tego środowiska – precyzuje dr Pruszyński.

Jeśli w jakimś miejscu jest dużo ptaków, może to świadczyć o sprzyjających warunkach siedliskowych. Jeśli natomiast jest ich mało albo zmniejsza się ich populacja, np. było 10 osobników, a są dwa, to sygnał dla pracowników parku, że warto przyjrzeć się przyczynom tych zmian. Przyrodnicy monitorują także sukces lęgowy ptaków, porównując m.in. liczbę złożonych jaj z liczbą wyklutych piskląt. Dzięki temu zaobserwowali, że w porównaniu z 2023 r. zmniejszyła się populacja łyski. Na liczebność tego gatunku duży wpływ ma poziom wody. Ten od wielu lat jest bardzo niski, a w tym roku, jak ubolewają przyrodnicy, był najniższy w historii parku. Tu pracownicy mają niewielkie pole manewru – montaż dodatkowej infrastruktury technicznej nie wchodzi w grę, gdyż przyroda na terenie parku powinna pozostać w jak najbardziej naturalnej formie. Ale niektórym negatywnym czynnikom można przeciwdziałać.

Jeżeli jakiś gatunek potrzebuje terenów otwartych, to wykaszamy powierzchnie, na których te ptaki występują. Dzięki monitoringowi znamy konkretne lokalizacje, gdzie mamy kosić – wyjaśnia dyrektor Narwiańskiego Parku Narodowego.

Pracownicy parku wspierają też ptaki drapieżne – orła bielika i puchacza. Obserwacje pozwalają m.in. wytypować miejsca, w których ptaki mogą potrzebować odpowiednich warunków do założenia gniazda. Pomoc polega na montażu platform gniazdowych, które później ptaki mogą zasiedlić.

Na terenie parku prowadzony jest także monitoring ssaków drapieżnych. Dzięki niemu pracownicy dowiadują się, nie tylko jakie drapieżniki występują na terenie parku, ale też jak ich obecność wpływa m.in. na populacje ptaków.

Od 2010 roku prowadzimy odłów norki amerykańskiej. To gatunek inwazyjny,  bardzo żarłoczny, który dziesiątkuje ptaki. Na początku odławialiśmy je w ogromnych ilościach, bo okazało się, że nasz teren jest doskonałym środowiskiem dla nich. Nasze działania wyraźnie potem korelowały z liczebnością łyski czy gęsi gęgawy – podaje przykład dr Mikołaj Pruszyński.

Doświadczenie przyrodników z Narwiańskiego Parku Narodowego w monitorowaniu ptaków i drapieżników sięga kilkunastu lat i jest efektem kilku realizowanych wcześniej projektów. Szkoda byłoby zaprzepaścić ich rezultaty, stąd pomysł  na kontynuację działań w ramach projektu CBBC wraz z partnerem z  Ukrainy.

Tak się złożyło, że to partner znalazł nas – wspomina Grzegorz Piekarski.

Mowa o Nobelskim Parku Narodowym w Ukrainie. Jego przedstawiciele szukali partnera w Polsce i zgłosili się do kilku parków. Okazało się, że nie tylko oba parki – Nobelski, i Narwiański – są do siebie bardzo podobne, ale także łączą je te same cele. Tak zapadła decyzja o podpisaniu porozumienia, a później złożeniu wniosku o dofinansowanie.

Nam bardzo zależało na kontynuacji monitoringu ptaków – podkreśla dyrektor Narwiańskiego Parku Narodowego. – Projekt zakłada także kilka działań inwestycyjnych. Największe wyzwanie inwestycyjne ma jednak po swojej stronie nasz partner.

Nowa dostrzegalnia ornitologiczna, wizyty studyjne i sporo działań edukacyjnych

W Nobelskim Parku Narodowym powstanie Centrum Monitoringu Przyrodniczego – nowy obiekt z laboratorium, zapleczem do prowadzenia monitoringu oraz bazami danych przyrodniczych. Narwiański Park Narodowy z kolei zaplanował modernizację wieży widokowej do obserwowania ptaków, ale też budowę dostrzegalni ornitologicznej w zupełnie nowym miejscu. Lokalizacja jest ciekawa – jakiś czas temu park nabył 36-hektarowy kompleks stawów. Wcześniej były to stawy hodowlane. Teraz dzięki podejmowanym działaniom mają stać się ptasim rajem.

Chcemy dostosować ten kompleks do potrzeb ptaków. Pojawią się wyspy pływające, niektóre stawy zostaną pogłębione, a inne wypłycone – wylicza Grzegorz Piekarski.

Celem działań ma być stworzenie dobrych warunków do bytowania różnych gatunków ptaków – zarówno do odbywania lęgów, jak i do żerowania. W tej chwili Narwiański Park Narodowy jest w trakcie uzyskiwania pozwoleń wodnoprawnych i opracowywania projektów budowlanych dla dostrzegalni ptaków.

Jak podkreślają pracownicy parku, ważnym elementem projektu jest wymiana doświadczeń. Tym łatwiejsza, że między partnerami od razu pojawiła się nić porozumienia. Projekt przewiduje organizację wizyt studyjnych – ostatnia odbyła się w kwietniu na terenie Narwiańskiego Parku Narodowego. Wyjazdy w drugą stronę stoją pod znakiem zapytania z uwagi na trwającą wojnę. Mimo że na terenie Nobelskiego Parku Narodowegonie toczą się działania wojenne, zagrożenie nadal istnieje.

Na łodzi, pieszo, samochodem pokazywaliśmy partnerom, jak tutaj pracujemy – mówi Mikołaj Pruszyński. – Mam nadzieję, że kiedyś będziemy mogli skorzystać z ich nowego obserwatorium.

Na razie partnerzy kontaktują się online średnio raz w miesiącu, omawiają postępy projektu i pojawiające się problemy. Projekt obejmuje również działania edukacyjne i promocyjne, m.in. kampanię w mediach społecznościowych, przygotowanie filmu edukacyjnego, konkursy dla dzieci i młodzieży oraz opracowanie interaktywnych zestawów lekcyjnych dla 50 szkół.

Projekt CBBC pt: „Stworzenie systemu monitoringu zachowania różnorodności biologicznej transgranicznych obszarów ochrony przyrody” zakończy się w grudniu 2026 roku. Jego budżet wynosi ponad 1,7 mln euro, z czego dofinansowanie to ponad 1,5 mln euro. Przedstawiciele polskiej strony przyznają, że chcieliby kontynuować współpracę z Nobelskim Parkiem Narodowym także po zakończeniu projektu.